O le auai aoga a tagata uma e le tupu fa’afuase’i. E mana’omia le fa’atulagaga fa’amanatu — mai le auala e fa’atulagaina ai fono e o’o i le auala e tali atu ai i molimau. O lenei taiala e aofia ai mana’oga fa’aletulafono ma faiga sili ona lelei mo ofisa a le malo ma fa’alapotopotoga e le mo tupe e fia alu i tua atu o le usita’iga masani e o’o i le auai moni e aofia ai tagata uma.
O lenei taiala e mo ofisa ma fa’alapotopotoga. Afai o oe o se tagata o lo’o saili e auai i le malo, va’ai i a matou taiala i le auai i se fono ma le auala e molimau ai.
Le mafua’aga e taua ai le auai fa’alaua’itele
Mana’oga fa’aletulafono
O le tulafono a Hawaii e mana’omia le auai fa’alaua’itele i ni nai tulaga:
- Tulafono o le La (HRS Mataupu 92) — e tatau i komiti ma komisi ona fa’ataga le molimauina fa’alaua’itele i mataupu uma o le taualumaga
- Toe va’aiga fa’ale-si’osi’omaga (HRS Mataupu 343) — e mana’omia vaitaimi o fa’amatalaga fa’alaua’itele mo fa’amatalaga o a’afiaga i le si’osi’omaga
- Fa’aaogaina o fanua (HRS Mataupu 205) — e mana’omia iloiloga fa’alaua’itele mo suiga o tuaoi ma fa’ataga fa’apitoa
- Fa’avasega a le itumalo — e mana’omia iloiloga fa’alaua’itele mo suiga fa’avasega, tuusaunoaga, ma fa’ataga fa’atulaga
- Mana’oga fa’avaomalo — o le tele o polokalame fa’avaomalo (felauaiga, fale, si’osi’omaga) e mana’omia le auai fa’alaua’itele o se tulaga o le tupe
Aoga fa’atino
E le gata i le usita’iga fa’aletulafono, o le auai aoga fa’alaua’itele e maua ai i’uga sili:
- Fa’ai’uga sili. O tagata o le nu’u e iai le poto fa’alotoifale e ono le maua e tagata faigaluega ma sui o le komiti
- Fa’amaoniga sili. O fa’ai’uga e faia ma le auai fa’alaua’itele e sili atu ona puipuia ma e itiiti le avanoa e lu’itauina fa’aletulafono
- Fa’aitiitia le feteena’i. O le auai vave e puipuia mai fa’alavelave ma fausia le fa’atuatuaga, e fa’aitiitia le tetee mulimuli ane
- Tutusa. O le fa’alauteleina fa’amanatu e fa’amautinoa ai o fa’ai’uga e fa’aalia mana’oga o tagata uma o le nu’u, ae le na’o i latou o lo’o iloa le auala e su’esu’e ai le malo
Mana’oga fa’aletulafono mo vaitaimi o fa’amatalaga fa’alaua’itele
A mana’omia fa’aletulafono se vaitaimi o fa’amatalaga fa’alaua’itele, e fa’atatau nei tulafono:
- Fa’ailoga tatau. Tu’uina atu le fa’ailoga e lava mo tagata uma e a’oa’o ai i le mataupu ma saunia fa’amatalaga. O le ono aso kalena o le tulaga itiiti o le Tulafono o le La; e umi e sili mo mataupu lavelave
- Taiala manino. Ta’u atu ia tagata le auala sa’o e tu’uina atu ai fa’amatalaga — e ala i le imeli, i le tino, e ala i le meili, ma i le aso tapunia
- Mauaina o fa’amatalaga. Faia pepa e talafeagai e avanoa i tagata uma a’o le’i tapunia le vaitaimi o fa’amatalaga. E le mafai e tagata ona tu’uina atu fa’amatalaga fa’amalamalamaina i pepa latou te le’i va’aia
- Iloiloina ma tali atu. Toe va’ai i fa’amatalaga uma na maua ma tali atu i ai i lau faiga fai fa’ai’uga. E le mana’omia ona e ioe i fa’amatalaga uma, ae e tatau ona e fa’aalia na e iloiloina
- Fa’amauina le faiga. Teu se fa’amaumauga o fa’amatalaga na maua ma le auala na tali atu ai
Faiga sili ona lelei e maua ai le auai aoga
A’o le’i faia le fono pe vaitaimi o fa’amatalaga
- Amata vave. Fa’aaoga tagata uma a’o le’i faia moni fa’ai’uga — ae le mulimuli ane. Afai ua fa’ai’u e le ofisa se auala, o le fesili mo le “auai” e foliga mai e leai se uiga
- Fa’aaoga le gagana faigofie. Tusi fa’ailoga, taualumaga, ma pepa i le gagana manino, masani. Aloese mai gagana fa’atekinolosi, fa’apu’upu’uga, ma gagana fa’aletulafono
- Tu’uina atu le anotusi. Aua le na’o le fa’asalalauina o se pepa su’esu’e ma fesili mo fa’amatalaga. Fa’amatala le mataupu, le mafua’aga e taua ai, o a filifiliga, ma le mea o lo’o talosagaina e le ofisa
- Alu i tua atu o tagata masani e auai. Tu’u fa’ailoga i nofoaga fa’ale-nu’u, faletusi, ma fa’asalalauga — ae le na’o le upega tafaili’ili a le malo. Fa’aliliu mea i gagana e tautalaina i le nu’u
- Fa’aalia mea vave. Fa’asalalau pepa i le itiiti ifo i le tasi vaiaso a’o le’i tapunia le aso tapunia o fa’amatalaga ia maua e tagata le taimi e faitau ma malamalama ai
I le taimi o le fono
- Talia tagata fou. Tatala le fono i le fa’amatalaina o le faiga — o ai o lo’o i le komiti, o le a le mea o lo’o fa’ai’uina, ma le auala e galue ai le molimauina. Aua le fa’apea e iloa e tagata uma
- Ofo auala eseese e auai ai. Talia molimau tautala, molimau tusitusia, ma molimau mamao. E le o tagata uma e mafai ona auai i le tino i le taimi o le galuega
- Ia fa’aaloalo i le taimi o tagata molimau. Afai e te fa’atulaga taimi, fa’aaoga tutusa. Tali atu i molimau ta’itasi a le tagata ma se fa’afetai
- Fa’alogo malosi. E tatau i sui o le komiti ona fa’aalia le fa’alogo — ae le siaki telefoni pe faia talanoaga i le itu i le taimi e molimau ai tagata uma
- Fa’amatala laasaga e sosoo ai. A’o le’i tapunia le molimauina fa’alaua’itele, fa’amatala le mea e tupu — o afea e faia ai se fa’ai’uga, le auala e mafai ai e tagata ona mauaina fa’amatalaga, ma pe iai ni isi avanoa e fa’amatalaina
Faia fono e mafai ona maua
Taimi
- Fa’atulagaina fono i fafo o taimi masani o le galuega pe mafai (afiafi pe aso malolo) e talia ai tagata e galue i le ao
- Aloese mai le fa’atulagaina i taimi o fa’aaliga tetele fa’ale-nu’u, aso malolo, pe gaioiga a a’oga
- Sui taimi o fono afai e masani ona fono le komiti, ia le fa’asa’oina pea tagata e tasi
Nofoaga
- Filifili nofoaga e maua e le ADA, lata i felauaiga fa’alaua’itele, ma e iai le paka e lava
- Faia fono i nu’u e a’afia i fa’ai’uga, ae le na’o le ofisa autu o le ofisa
- Fa’amautinoa o le potu e lava le tele mo tagata uma — o se potu fono la’ititi e lafo atu le fe’au e le fa’amoemoeina tagata uma
Filifiliga fa’atekinolosi
- Ofo le auai mamao e ala i le vidiokali ma le telefoni mo fono fa’alaua’itele uma
- Fa’aopoopo fa’amatalaga feso’ota’iga i le fa’ailoga o le fono
- Fa’amautinoa e mafai e tagata mamao ona molimau, ae le na’o le matamata
- Su’e le fa’atekinolosi a’o le’i faia le fono
- Ia iai se fuafuaga fa’alua mo fa’afitauli fa’atekinolosi
Tali atu i molimau fa’alaua’itele
O le auala e te tali atu ai i molimau e tutusa lona taua ma pe e te talia. O le fa’amoemoega o le fa’aalia i le nu’u na fa’alogo ma iloiloina a latou fa’amatalaga — tusa lava pe e le tutusa le manatu.
- Tali atu i fa’amatalaga uma. Fa’afetai i tagata molimau. Fa’ailoa ia latou na maua la latou molimau ma o le a avea ma vaega o le fa’amaumauga
- Tali atu i le anotusi. Pe mafai, fa’amatala le auala na a’afia ai le fa’ai’uga e le auai a le nu’u — pe le mafua’aga na alu ai le komiti i se isi itu
- Fa’asalalau se lipoti. Mo vaitaimi aloaia o fa’amatalaga, fa’asalalau se lipoti o fa’amatalaga na maua ma tali a le ofisa
- Mulimuli atu. Afai e fa’amautinoa le komiti i se gaioiga e fa’avae i le molimau, fa’atinoina ma lipoti atu
- Aua le puipuia. O le molimauina fa’alaua’itele o nisi taimi e fa’asea. O le fa’amoemoega lena. Tali atu i le anotusi, ae le o le leo
Va’aiga lautele o le auai fa’ale-nu’u
O le fa’avae a le International Association for Public Participation (IAP2) e fa’amatalaina ai tulaga e lima o le auai fa’alaua’itele, mai le itiiti e o’o i le tele:
| Tulaga | Fa’amoemoega | Fa’ata’ita’iga |
|---|---|---|
| Fa’ailoa | Tu’uina atu i tagata uma fa’amatalaga | Tu’uina i luma taualumaga ma fa’amaumauga o fono |
| Fesili | Maua le tala mai o tagata uma | Iloiloga fa’alaua’itele, vaitaimi o fa’amatalaga |
| Auai | Galulue sa’o ma tagata uma i le faiga atoa | A’oa’oga fa’ale-nu’u, vaega fa’amanino |
| Galulue Fa’atasi | Galulue fa’atasi ma tagata uma i le faia o fa’ai’uga | Komiti fautuaina, fuafuaga fa’atasi |
| Fa’amalosia | Tu’u le fa’ai’uga mulimuli i lima o tagata uma | Paketi fa’alaua’itele, fua’iga o le pepa palota |
O le tele o komiti a le malo e galue i le tulaga “Fesili” — talia molimau i iloiloga fa’alaua’itele. O le alu i le “Auai” ma le “Galulue Fa’atasi” e maua ai i’uga sili ma le fa’atuatuaga malolosi o le nu’u.
Tutusa i le auai fa’alaua’itele
O tagata e sili ona a’afia i fa’ai’uga a le malo o i latou e masani lava e itiiti le avanoa e auai ai. E mana’omia le fa’alauteleina fa’amanatu e aofia ai:
- Tagata e le tautala Igilisi — fa’aliliu mea ma tu’uina atu tagata fa’aliliu gagana mo gagana e tautalaina i le nu’u
- Tagata o lo’o iai manaoga fa’apitoa — va’ai i la matou Taiala o le Mauaina ma le Usita’iga
- Aiga e galue — fa’atulagaina fono i taimi e mafai ona maua; ofo le tausiga o tamaiti
- Nu’u i tua — faia fono i mea e nofo ai tagata; ofo le auai fa’atekinolosi
- Talavou — fausia avanoa e auai ai e talafeagai mo le matua; mafaufau i kauniseli fautuaina a talavou
- Tagata e le iai ni fale — su’e tagata i mea latou te i ai; aua le mana’omia tuatusi pe pepa fa’ailoga e auai ai
Lisi siaki mo le auai fa’alaua’itele e aofia ai tagata uma
Fuafuaga
- Ua fa’ailoaina nu’u uma e a’afia i le fa’ai’uga
- O le fuafuaga o le auai e aofia ai le fa’alauteleina i vaega e le tele le sui
- O pepa e tusitusia i le gagana faigofie
- O mea e fa’aliliuina i gagana e talafeagai
- O pepa e fa’asalalauina ma le taimi e lava mo le toe va’aiga
Fa’atulagaga o le fono
- O le fono e fa’atulagaina i se taimi e mafai e tagata galue ona maua
- O le nofoaga e maua e le ADA ma lata i felauaiga fa’alaua’itele
- E avanoa le filifiliga o le auai mamao
- O le faiga o le talosaga fesoasoani e aofia i le fa’ailoga o le fono
- E iai auala eseese e tu’uina atu ai molimau (tautala, tusitusia, mamao)
I le taimi o le fono
- O le faiga e fa’amatalaina i le amataga mo tagata fou
- O taimi e fa’aaogaina tutusa
- O tagata molimau uma e taliaina ma fa’afetaia
- O laasaga e sosoo ai e fa’amatalaina a’o le’i tapunia le molimauina
Pe a mae’a le fono
- O fa’amatalaga e fa’aputuina ma fa’amauina
- O le tali atu i fa’amatalaga e fa’asalalauina (mo vaitaimi aloaia o fa’amatalaga)
- O le fa’ai’uga e fa’aalia le iloiloina o le auai fa’alaua’itele
- O gaioiga mulimuli e fa’ailoaina i tagata na auai
Mea sese masani e aloese ai
- “Fa’ai’u-fa’ailoa-puipuia.” Faia se fa’ai’uga muamua, ona faia lea o se fono fa’alaua’itele e fa’alauiloa ai ma puipuia i faitioaga. O lenei e le o le auai fa’alaua’itele
- Na’o tagata masani e o’o i ai. Afai e 10 tagata lava e auai i fono ta’itasi, e mana’omia le toe va’ai i lau fuafuaga fa’alautele
- Fa’asoa fa’amatalaga tele. Fa’asalalau le 500 itulau o pepa fa’atekinolosi ma ta’ua o le “fa’aalia.” Tu’uina atu lipoti pu’upu’u ma le anotusi
- Le amanaiaina le auai. Afai e masani le komiti ona faia fa’ai’uga e tetee i le molimauina fa’alaua’itele e aunoa ma le fa’amatalaga, e tu’u e tagata le auai
- Fono e le mafai ona maua. Fono i le taimi o le galuega, i nofoaga e faigata ona o’o i ai, e leai se filifiliga mamao e fa’asa’oina le tele o tagata
Pu’ega ma pusa meafaigaluega
- Va’aiga Lautele o le Auai Fa’alaua’itele a le IAP2
- Taiala o le OIP mo le Tulafono o le La
- Taiala o le Auai Fa’alaua’itele a le EPA
- PlainLanguage.gov
- Taiala o le Tutusa o le Soifua Maloloina — Auai Fa’ale-Nu’u
Amata
Amata i le su’esu’eina o au faiga masani o le auai fa’alaua’itele e fa’atusa i le lisi siaki i luga. Ona filifili lea o se eria e fa’aleleia mo lau fono e sosoo ai.
Taiala o le Tulafono o le La Taiala o le Mauaina Su’esu’e Fono