Ko e Lao Fakataha ki he Ngaahi Founga Fakamatala (HRS Vahe 92F) — ʻoku ui ko e UIPA — ko e lao lekooti fakafonua ʻa Hawaii. Ko e fakahinohino ni ʻoku maʻa e kau ʻōfisa lekooti mo e kau ngāue potungāue ʻoku nau tokangaʻi e ngaahi kole lekooti. ʻOku kōvā e ngaahi taimi, totongi, fakatauʻatāina, mo e founga tangi.
Ko ha fakahinohino muimui ki he lao eni ʻi he lea faingofua. Ki he tohi lao kakato, vakai ki he HRS Vahe 92F. Ki he fakahinohino faka-ʻōfisi, fetuʻutaki ki he ʻŌfisi ʻo e Ngaahi Founga Fakamatala (OIP).
Ko e ngaahi lekooti fē ʻoku pau ke fakahā
Ko e tuʻutuʻuni angamaheni ʻi lalo ʻi he UIPA ko e fakahā. Ko e ngaahi lekooti puleʻanga kotoa ʻoku ʻamanaki ko e fakafonua kae ʻoua pe ʻoku ngāue ha fakatauʻatāina makehe. ʻOku kau ki ai:
- Ngaahi tohi, lipooti, mo e ngaahi fetuʻutaki tohi
- Ngaahi īmeili (kau ai e ngaahi īmeili loto fekauʻaki mo e ngāue puleʻanga)
- Ngaahi aleapau mo e ngaahi lekooti paʻanga
- Ngaahi miniti fakataha mo e ngaahi polokalama
- Fakamatala mo e ngaahi ʻūluaki fakamatala ʻoku tauhi ʻe he potungāue
- Ngaahi ʻata, mape, mo e ngaahi mītia kehe
- Ngaahi lekooti ʻi ha foʻi tatau pē — pepa, faka-ʻelekitolonika, ongo, pe vitio
ʻOku ngāue e lao ki he ngaahi potungāue siteiti mo konitī kotoa, kau ai e ngaahi poate, komisiona, potungāue, mo e ngaahi ʻōfisi.
Founga ke tokangaʻi ai ha kole lekooti
ʻI he taimi ʻoku maʻu ai ʻe hoʻo potungāue ha kole lekooti, muimui ki he ngaahi lakaʻanga ko eni:
Lakaʻanga 1: Tali e kole
Tali vave ke fakapapauʻi e maʻu. Neongo ʻoku ʻikai fakahā ʻe he UIPA ha taimi tali makehe, ko e fakahinohino OIP ʻoku ne pehē ʻoku totonu ke tali e ngaahi potungāue ʻi loto ʻi he ʻaho ngāue ʻe 10. Kapau ʻoku faingataʻa e kole pea te ne ʻave taimi lahi, fakahā ki he tokotaha kole e taimi ʻoku ʻamanaki ki ai.
Lakaʻanga 2: Kumi e ngaahi lekooti ʻoku tali
Fai ha fekumi feʻunga ki he ngaahi lekooti kotoa ʻoku tali ki he kole. Lekootiʻi hoʻo founga fekumi — ko e hā e ngaahi ʻūluaki fakamatala, ngaahi sisitemi faile, mo e ngaahi ʻōfisi naʻa ke kumi ki ai, pea ko hai naʻe kau ki ai. Ko e fekumi feʻunga ʻoku ʻikai ʻuhinga ko ha fekumi lahi ʻaupito, ka kuo pau ke feʻunga ke ke lava ke maluʻi ia kapau ʻe fakafehuʻi.
Lakaʻanga 3: Sivi ki he ngaahi fakatauʻatāina
Sivi e lekooti tali takitaha ke tuʻutuʻuni pe ʻoku ngāue ha fakatauʻatāina. Kapau ko e konga pē ʻo ha lekooti ʻoku fakatauʻatāina, kuo pau ke ke tukuange e ngaahi konga ʻoku ʻikai fakatauʻatāina — ʻoku ui eni ko e ʻoatu e lekooti ʻi he tatau māvae.
Lakaʻanga 4: Tali ki he tokotaha kole
Kuo pau ke kau ʻi hoʻo tali:
- Ko e ngaahi lekooti ʻoku tali (pe ko e ngaahi konga ʻoku ʻikai fakatauʻatāina)
- Ki ha ngaahi lekooti kuo taofi: ko e fakatauʻatāina makehe kuo lave ki ai mo ha fakamatala nounou pe ko e hā ʻoku ngāue ai
- Fakamatala fekauʻaki mo e totonu ʻa e tokotaha kole ke tangi ki he OIP
- Kapau ʻoku ʻi ai ha ngaahi totongi: ha fakafuofua kimuʻa pea fai e hiki
ʻOku ʻikai lava ke ke fehuʻi pe ko e hā ʻoku fiemaʻu ai ʻe ha taha ha lekooti. ʻOku ʻikai fiemaʻu ke fakamatala ʻe he tokotaha kole honau ʻuhinga, lave ki ha lao, pe fakaʻiloa kinautolu ka ko e ʻoatu ha fakamatala fetuʻutaki ki he tali.
Ngaahi taimi tali
- Tali ʻuluaki: ʻI loto ʻi he ʻaho ngāue ʻe 10 hili e maʻu ʻo e kole
- Ngaahi lekooti ʻoku maʻu ʻi he feituʻu: Tali ke sivi ʻi loto ʻi he ʻaho ngāue ʻe 10
- Ngaahi kole faingataʻa: Fakahā ki he tokotaha kole ʻi loto ʻi he ʻaho ngāue ʻe 10 kapau ʻoku fiemaʻu ha taimi lahi ange, pea ʻoatu ha ʻaho ʻoku ʻamanaki ke ʻosi ai
- ʻOatu hokohoko: Ki he ngaahi kole lahi, ʻoatu e ngaahi lekooti ʻi he taimi ʻoku sivi ai, kae ʻoua ʻe tatali kae ʻoua kuo mateuteu e lekooti kotoa
Sīpinga totongi mo e ngaahi fakangatangata
ʻE lava ke totongi e ngaahi potungāue, ka ʻoku fakangatangata:
- ʻOatu faka-ʻelekitolonika: Taʻe ha totongi ki he ngaahi lekooti ʻoku ʻoatu ʻi he īmeili pe hiki faka-ʻelekitolonika
- Tatau pepa: Ngaahi totongi hiki feʻunga pē (angamaheni $0.05–$0.25 ki he peesi)
- ʻOku ʻikai ha totongi kumi: ʻOku ʻikai lava ke totongi ʻe he ngaahi potungāue ki he taimi naʻe kumi ai e ngaahi lekooti
- ʻOku ʻikai ha totongi sivi: ʻOku ʻikai lava ke totongi ʻe he ngaahi potungāue ki he taimi naʻe sivi ai e ngaahi lekooti ki he ngaahi fakatauʻatāina
- Fakatauʻatāina totongi: Fakakaukau ke tuku e ngaahi totongi ʻi he taimi ʻoku mahuʻinga ki he kakai e fakahā
ʻOatu maʻu pē ha fakafuofua totongi kimuʻa pea fai e ngaahi tatau pepa, pea ʻoatu e ʻoatu faka-ʻelekitolonika ko ha founga taʻetotongi.
Ngaahi fakatauʻatāina
ʻOku ʻoatu ʻe he UIPA ha ngaahi fakatauʻatāina makehe ʻoku lava ke uesia ai e fakahā. Ko e ngaahi meʻa angamaheni taha ko:
Tauhi malu fakafoʻituitui (HRS 92F-14(b))
Ngaahi lekooti ʻe hoko ko ha maumauʻi mahino taʻetotonu ʻo e tauhi malu fakafoʻituitui. ʻOku kau ki ai e ngaahi fika Social Security, ngaahi lekooti fakafoʻituitui, ngaahi tuʻasila ʻapi ʻo e kau ngāue, mo e ngaahi fakamatala fakafoʻituitui tatau. Ko e sivi ko e hā pe ʻoku mālohi ange e tokanga tauhi malu ʻi he tokanga fakafonua ki he fakahā.
Fakahoko lao (HRS 92F-13(3))
Ngaahi lekooti ʻoku fekauʻaki mo e ngaahi fakatotolo fakahoko lao ʻoku ngāue, ʻoku lava ke uesia ai e ngaahi ngāue fakahoko, fakahā e ngaahi founga fakatotolo fufū, pe fakatuʻutāmaki ha taha.
Founga fakakaukau (HRS 92F-13(3))
Ngaahi lekooti kimuʻa-he-tuʻutuʻuni, fakakaukau — hangē ko e ngaahi lipooti kuo kamata, ngaahi memō loto mo e ngaahi fokotū tuʻutuʻuni, pe ngaahi fetuʻutaki vaha-potungāue ʻoku talanoa ai e kau ngāue ki he ngaahi founga kimuʻa pea fai ha tuʻutuʻuni. Hili e fai ha tuʻutuʻuni fakamuimui, ko e ngaahi konga moʻoni ʻoku hoko ia ke lava ke fakahā.
Ngaahi fakatauʻatāina kehe
- Faingamālie tokotaha-loea — ngaahi fetuʻutaki ʻi he vaha ʻo e potungāue mo ʻene loea
- Ngaahi meʻa fufū fakatau — fakamatala fakatau pe paʻanga fufū
- Ngaahi lao kehe — ngaahi lekooti kuo fufūʻi ʻe ha ngaahi lao siteiti pe fēteli kehe
Kapau ʻoku ke meimei, fakahā. Ko e fatongia ʻoku ʻi he potungāue ke ne fakamatalaʻi pe ko e hā ʻoku taofi ai ha lekooti. Kapau ʻoku ʻikai ke ke fakapapauʻi pe ʻoku ngāue ha fakatauʻatāina, faleʻi mo e OIP kimuʻa pea taʻofi e kole.
Founga tangi ʻi he OIP
Kapau ʻoku ʻikai loto e tokotaha kole ki hoʻo taʻofi, ʻoku lava ke nau fakahū ha tangi ki he ʻŌfisi ʻo e Ngaahi Founga Fakamatala. Ko e meʻa eni ʻoku hoko:
- ʻOku fetuʻutaki e tokotaha kole ki he OIP mo e ngaahi fakaikiiki ʻo e kole mo e taʻofi
- ʻE fetuʻutaki e OIP ki hoʻo potungāue ke maʻu ha tali mo e ngaahi lekooti kuo taofi
- ʻOku sivi ʻe he OIP e ngaahi lekooti mo e ngaahi fakatauʻatāina kuo lave ki ai
- ʻOku ʻoatu ʻe he OIP ha vakai faka-ʻōfisi — pe poupouʻi e taʻofi pe tuʻutuʻuni ke fakahā
- Ko e founga ni ʻoku taʻetotongi ki he tokotaha kole
Kapau ʻoku ʻikai loto hoʻo potungāue ki he vakai ʻa e OIP, ʻe lava ke ʻave e meʻa ki he fakamaauʻanga, ka ʻoku taʻeangamaheni eni. Ko e lahi ʻo e ngaahi potungāue ʻoku nau muimui ki he ngaahi vakai OIP.
Ngaahi sīpinga tohi tali
Tali fakahā kakato
ʻEiki/ʻEiki Fafine [Hingoa ʻo e Tokotaha Kole], Mālō ʻi hoʻo kole lekooti ʻi he [ʻaho]. Kuo mau kumi e ngaahi lekooti naʻe kole pea ʻoku fakahoko atu ʻi he īmeili ni. ʻOku ʻikai ha totongi ki he ʻoatu faka-ʻelekitolonika. Kapau ʻoku ʻi ai haʻo ngaahi fehuʻi, kātaki ʻo fetuʻutaki ki he [hingoa] ʻi he [īmeili/telefoni]. [Hingoa ʻo e Potungāue]
Tali taʻofi konga
ʻEiki/ʻEiki Fafine [Hingoa ʻo e Tokotaha Kole], Mālō ʻi hoʻo kole lekooti ʻi he [ʻaho]. Kuo mau kumi ha lekooti ʻe [fika] ʻoku tali. ʻOku ʻoatu e lekooti ʻe [fika] kakato. ʻOku ʻoatu e lekooti ʻe [fika] mo ha ngaahi toʻo ʻoku fakahā ʻi lalo. Ko e fakamatala ko eni kuo taofi ʻo fakatatau ki he [lave ki he konga HRS makehe]: [fakamatala nounou pe ko e hā naʻe toʻo pea ko e hā ʻoku ngāue ai e fakatauʻatāina]. ʻOku ʻi ai hoʻo totonu ke tangi ki he tuʻutuʻuni ni ki he ʻŌfisi ʻo e Ngaahi Founga Fakamatala ʻi he oip@hawaii.gov pe (808) 586-1400. [Hingoa ʻo e Potungāue]
Lisi sivi muimui ki he lao ki he kau ʻōfisa lekooti
ʻI he maʻu ʻo ha kole
- Tali vave e maʻu
- Lekootiʻi e kole mo e ʻaho naʻe maʻu ai, hingoa ʻo e tokotaha kole, mo e fakamatala
- Kapau ʻoku ʻikai mahino e kole, fetuʻutaki ki he tokotaha kole ke fakamahino (ʻoua ʻe taʻofi koeʻuhi ʻoku taʻemahino)
- ʻOua ʻe fehuʻi pe ko e hā ʻoku nau fiemaʻu ai e ngaahi lekooti
Tokangaʻi e kole
- Fai ha fekumi feʻunga ʻi he ngaahi sisitemi mo e ngaahi ʻōfisi ʻoku fekauʻaki
- Lekootiʻi hoʻo founga fekumi
- Sivi e ngaahi lekooti ki he ngaahi fakatauʻatāina ʻoku ngāue
- ʻOatu e ngaahi konga māvae (ʻoku ʻikai fakatauʻatāina) ʻo e ngaahi lekooti ʻoku konga fakatauʻatāina
- Tali ʻi loto ʻi he ʻaho ngāue ʻe 10 (pe fakahā e toloi mo ha taimi ʻoku ʻamanaki ki ai)
Tali
- ʻOatu e ngaahi lekooti ʻi he tatau naʻe kole ʻi he taimi ʻoku lava
- ʻOatu e ʻoatu faka-ʻelekitolonika ke taʻofi e ngaahi totongi
- Ki ha ngaahi lekooti kuo taʻofi, lave ki he fakatauʻatāina makehe pea fakamatala nounou
- Kau e fakamatala fekauʻaki mo e totonu ke tangi ki he OIP
- Kapau ʻoku ʻi ai ha totongi, ʻoatu ha fakafuofua kimuʻa pea fai
Tauhi lekooti
- Tauhi ha lisi ʻo e ngaahi kole lekooti kotoa mo e ngaahi tali
- Tauhi e ngaahi lekooti ʻo e ngaahi founga fekumi naʻe ngāueʻaki
- Faile e ngaahi tatau ʻo e ngaahi tohi tali
Ngaahi fehalaaki angamaheni ke taʻofi
- Fehuʻi “ko e hā.” ʻOku ʻikai lava ke ke fiemaʻu ke fakamatala ʻe he tokotaha kole honau ʻuhinga pe founga ʻoku nau fie ngāueʻaki ai e ngaahi lekooti
- Taʻofi ʻāuliliki. Lave ki ha fakatauʻatāina ki ha faʻahinga lekooti kakato taʻe sivi e lekooti takitaha
- Liʻaki e ngaahi kole. Taʻetali ʻaupito ko ia pē ko ha maumau — neongo ko ha tali “ʻoku mau fiemaʻu ha taimi lahi ange” ʻoku lelei ange ia ʻi he fakalongo
- Totongi e ngaahi totongi kumi. ʻOku ʻikai tali ʻe he UIPA ke totongi ʻe he ngaahi potungāue ki he taimi naʻe kumi pe sivi ai e ngaahi lekooti
- Taʻe-māvae. Kapau ko e konga pē ʻo ha lekooti ʻoku fakatauʻatāina, kuo pau ke ke tukuange e ngaahi konga ʻoku ʻikai fakatauʻatāina
- ʻOku ʻikai ha fakamatala tangi. Kuo pau ke fakahā ʻi he taʻofi takitaha ki he tokotaha kole honau totonu ke tangi ki he OIP
Ngaahi maʻuʻanga tokoni
- HRS Vahe 92F — tohi kakato
- Fakahinohino OIP ki he UIPA
- ʻŪluaki fakamatala vakai faka-ʻōfisi ʻa e OIP
- Sisitemi Lipooti Lekooti ʻa e OIP — ʻūluaki fakamatala ʻoku lava ke fekumi ʻo e faʻahinga lekooti puleʻanga ʻe 26,000+
- Akoʻanga mo e ngaahi akoʻanga ʻa e OIP
Kamata
Fie maʻu ha tokoni ke tokangaʻi ha kole lekooti? ʻOku ʻoatu ʻe he OIP ha fakahinohino taʻetotongi mo ha akoʻanga ki he kau ʻōfisa lekooti ʻo e potungāue.
Fetuʻutaki ki he OIP Fakahinohino Lao ʻo e Laʻā Ko Hoʻo Totonu ke ʻIlo