Ko e ngaahi fanongonongo fakafonua ko e taha ʻo e ngaahi founga hangatonu taha ke kau ai ki he ngaahi tuʻutuʻuni ʻoku uesia ai hoʻo komiunitī. ʻOku ʻikai fiemaʻu ha loea, ha sīkilipi, pe ha meʻa makehe. ʻOku fiemaʻu pē ke ke ʻalu atu pea lea. Ko e fakahinohino ni ʻoku ne tataki koe ʻi he meʻa kotoa — kumi ha fanongonongo, teuteu, mo e hā ʻoku hoko ʻi hoʻo aʻu atu.
Fuofua taimi ke fakamoʻoni? Kamata ʻi he konga ʻi lalo fekauʻaki mo e fakamoʻoni tohi — ko e founga faingofua taha ke kau ai pea ʻoku mālohi tatau mo e lea fakafoʻituitui.
Ko e hā e fanongonongo fakafonua?
Ko e fanongonongo fakafonua ko ha fakataha ia ʻoku fai ʻe ha sino puleʻanga — ha kōsolo konitī, ha komiti fale alea siteiti, ha poate pe komisiona — ke nau sivi ha meʻa kuo fokotū pea ui e kau mēmipa komiunitī ke vahevahe honau vakai. ʻOku fiemaʻu ʻe he lao e ngaahi fanongonongo fakafonua ki he ngaahi faʻahinga tuʻutuʻuni lahi, ʻo kau ai:
- Ngaahi lao foʻou mo e ngaahi lao kuo fokotū
- Ngaahi liliu ngāueʻaki kelekele mo e ngaahi tuʻutuʻuni fakavahe
- Ngaahi sivi ʻo e uesia ʻo e ʻātakai
- Ngaahi tuʻutuʻuni palangi mo e ngaahi meʻa kuo fokotū ki he fakamole
Kapau ʻoku uesia e kakai ʻe ha tuʻutuʻuni, ʻoku ngali ko ha fanongonongo fakafonua ʻoku kau ia ki he founga.
ʻI Hawaii, ko e lahi ʻo e ngaahi poate mo komisiona fakafonua ʻoku nau ngāue ʻi lalo ʻi he Lao ʻo e Laʻā (Hawaii Revised Statutes Vahe 92 — ʻoku ui ʻe he niʻihi ko e HRS Vahe 92, ʻoua ʻe hohaʻa ki he fika, te mau fakamatalaʻi hono ʻuhinga). Ko e lao ni ʻoku ne fiemaʻu ke fakaʻilo fakafōnua e ngaahi fakataha kimuʻa, fai ʻi he ʻātā, pea ava ki he kau ʻa e kakai. Ko ia ko e tuʻunga fakalao ki hoʻo totonu ke fakamoʻoni.
Ko e fakaʻilo ki ha fanongonongo kuo pau ke fakahā ʻi he ʻaho ʻe ono ofi kimuʻa he fakataha. ʻOku kau ai e ʻaho, taimi, feituʻu, mo e ngaahi meʻa polokalama. Ko e tohi taimi fakataha ʻo e Civi.Me te ne fakahā e ngaahi fakaʻilo ko eni koeʻuhi ke ʻoua naʻa ke fie kumi.
ʻIlo hoʻo ngaahi totonu. ʻOku fakapapauʻi ʻe he Lao ʻo e Laʻā hoʻo totonu ke fakamoʻoni ʻi he ngaahi fanongonongo fakafonua. Kapau ʻoku taʻofi ʻe ha poate e fakamoʻoni fakafonua ki ha meʻa polokalama, pe naʻe fai ha fanongonongo taʻe ha fakaʻilo totonu, ʻoku lava ke ke fetuʻutaki ki he ʻŌfisi ʻo e Ngaahi Founga Fakamatala ʻi he (808) 586-1400. Ako lahi ange fekauʻaki mo hoʻo ngaahi totonu ki he fakamatala fakasīsolo.
Founga 1: Fakahū ha fakamoʻoni tohi
Ko e fakamoʻoni tohi ʻoku fakahū ia kimuʻa he fanongonongo pea hoko ia ko e konga ʻo e lekooti fakafonua faka-ʻōfisi. ʻOku lau ia ʻe he kau ngāue komiti pea ʻoku angamaheni ke lau ʻe he kau mēmipa foki. ʻOku ʻikai fiemaʻu ke ke ʻaʻahi ki he fanongonongo fakafoʻituitui ke lau hoʻo fakamoʻoni tohi.
Founga ke fakahū ai ha fakamoʻoni tohi ki he Fale Alea ʻo Hawaii
- ʻAlu ki he capitol.hawaii.gov
- Kumi e fika lao pe vakai ki he ngaahi fanongonongo ʻoku haʻu ʻi lalo ʻi he “Schedule”
- Lomiʻi ʻi he lao pe fanongonongo pea kumi e meʻa lomiʻi “Submit Testimony”
- Fakafonu ho hingoa, fakamatala fetuʻutaki, mo hoʻo tuʻunga (Poupou / Taʻofi / Fakamatala Pē)
- Taipe pe fakapēsiti hoʻo fakamoʻoni ʻi he puha tohi, pe hiki hake ha PDF
- Fakahū — te ke maʻu ha fakapapauʻi
Taimi mamate: Ko e fakamoʻoni tohi ki he ngaahi fanongonongo Fale Alea ʻoku angamaheni ke mamate ʻi he houa ʻe 24 kimuʻa he fanongonongo. Fakahū vave — ʻoku tāpuni e sisitemi ʻi he taimi mamate.
Founga ke fakahū ai ha fakamoʻoni tohi ki he ngaahi kōsolo konitī
ʻOku ʻi he konitī takitaha ʻene founga ʻoʻona. Ko e founga lahi ko e īmeili ki he kalake kōsolo kimuʻa he fakataha mo hoʻo fakamatala tohi. Kau e fika meʻa polokalama pe hingoa ʻi hoʻo tefito.
- Kōsolo Kolo ʻo Honolulu: Fakamatala fetuʻutaki mo e ngaahi fakahinohino fakahū ʻi he honolulucitycouncil.org
- Kōsolo Konitī ʻo Maui: mauicounty.gov/council
- Kōsolo Konitī ʻo Hawaii: hawaiicounty.gov/departments/council
- Kōsolo Konitī ʻo Kauai: kauai.gov — County Council
Founga 2: Fakamoʻoni fakafoʻituitui
Ko e fakamoʻoni fakafoʻituitui ʻoku ʻuhinga ia ʻoku ke ʻaʻahi ki he fanongonongo pea lea leʻo ki he komiti pe poate. ʻOku mahino ange ia ʻi he fakamoʻoni tohi pea ʻoku lava ke mālohi — tautautefito ki he ngaahi fakataha kōsolo konitī mo e ngaahi fakataha poate kaungāʻapi ʻoku ofi ange ai e kau mēmipa ki he komiunitī.
Takai taha: fakamoʻoni fakafoʻituitui
1. Kumi e fanongonongo
Vakai ki he tohi taimi fakataha ʻo e Civi.Me pe ko e uepisaiti puleʻanga ʻoku fekauʻaki. Fakapapauʻi e ʻaho, taimi, feituʻu, mo e ngaahi meʻa polokalama fē ʻoku ava ki he fakamoʻoni fakafonua. ʻOku ʻikai ko e meʻa kotoa ʻi he polokalama ʻoku tali e fakamatala fakafonua — vakai ki he fakaʻilo.
2. Aʻu vave
Ko e lahi ʻo e ngaahi fanongonongo ʻoku kole ki he kau fakamoʻoni fakafonua ke saini kimuʻa pea kamata e fakataha. Aʻu ʻi he miniti ʻe 15 ki he 20 kimuʻa ke kumi e pepa saini pea maʻu ho tuʻunga ʻi he taimi fakamoʻoni. ʻOku lava ke fonu e sea ki he ngaahi meʻa mahuʻinga.
3. Saini ke fakamoʻoni
Kumi e pepa saini pe lesisita fakamoʻoni ofi ki he matapā pe ko e tēpile kalake. Tohi ho hingoa pea fakahā pe ko e meʻa polokalama fē ʻoku ke fie lea ki ai. ʻI ha ngaahi fanongonongo, te ke fakahā foki ho tuʻunga (poupou, taʻofi, pe taʻefakapāti/fakamatala pē).
4. Tatali ki hoʻo taimi
Ko e fakamoʻoni fakafonua ʻoku angamaheni ke hoko ʻi ha konga makehe ʻo e polokalama — ʻi he kamataʻanga ʻo ha meʻa, pe ʻi he ngataʻanga. ʻE ui ʻe he sea e ngaahi hingoa ʻi he taimi. Tokanga koeʻuhi ke ke mateuteu ʻi he taimi ʻoku ui ai koe.
5. ʻAlu ki he maikofoni
ʻI he taimi ʻoku ui ai ho hingoa, ʻalu ki he maikofoni pe tēpile fakamoʻoni. Kamata ʻi hoʻo lea ho hingoa mo e feituʻu ʻoku ke nofo ai (ho vahefonua pe kaungāʻapi). ʻOku ʻikai fiemaʻu ke ke ʻoatu ho tuʻasila kakato.
Sīpinga kamata: “Pongipongi lelei. Ko hoku hingoa ko [Hingoa], pea ko au ko ha tokotaha nofo ʻi Kalihi ʻi Honolulu. ʻOku ou ʻi heni ke fakamoʻoni ki he meʻa polokalama [fika] fekauʻaki mo e [kaveinga].”
6. Lea ʻa e meʻa naʻa ke haʻu ke lea ki ai
Te ke maʻu angamaheni e miniti ʻe ua ki he tolu. Ngāueʻaki lelei:
- Fakahā ho tuʻunga mahino ʻi hoʻo fuofua kupu
- ʻOatu ha ʻuhinga ʻe taha pe ua makehe — ko hoʻo taukei fakafoʻituitui ʻoku mahuʻinga
- Fai ha kole makehe kapau ʻoku ʻi ai haʻo taha
- Fakaʻosi pea fakamālō ki he komiti
ʻOku ʻikai fiemaʻu ke ke lau mei ha fakamatala kuo teuteu, ka ʻoku tokoni ke ʻi ai ha ngaahi nouti. Ko ha ngaahi meʻa siʻi ʻi ha kaati ʻoku ngāue lelei.
7. Nofo hifo pea fanongo
Hili hoʻo fakamoʻoni, foki ki hoʻo sea. ʻE lava ke fehuʻi ʻe he kau mēmipa ha fehuʻi muimui — tali nounou pea moʻoni. ʻOku ʻikai fiemaʻu ke ke maʻu e tali kotoa. “ʻOku ʻikai ke u ʻilo, ka ʻoku lava ke u kumi pea ʻoatu ki he komiti” ko ha tali lelei aupito ia.
Founga 3: Fakamoʻoni mamaʻo pe fakatekinolosia
Ko e lahi ʻo e ngaahi fanongonongo ʻi Hawaii ʻoku nau ʻoatu ha founga ke kau mamaʻo ʻi he telefoni pe vitio ui — ko ha founga naʻe fakalalahi hili e 2020 pea kuo hokohoko atu ki he ngaahi sino lahi. Vakai ki he fakaʻilo fakataha ki he ngaahi fakahinohino. Te ke angamaheni fiemaʻu ke lesisita kimuʻa ke fakamoʻoni mamaʻo.
Ki he kakai nofo ʻi he ngaahi motu ofi, ko e fakamoʻoni mamaʻo ʻoku ʻaonga tautautefito ia ki he ngaahi fanongonongo fakafonua siteiti ʻoku fai ʻi Honolulu. ʻOku ʻi ai hoʻo totonu tatau ke fakamoʻoni hangē ko ha taha ʻi he loki.
Ngaahi tokoni fakapotopoto
- Tauhi ke nounou. Ko e miniti ʻe ua ʻoku angamaheni feʻunga. Ko e fakamoʻoni lōloa ʻoku ʻikai ola lelei ange ia ʻi he fakamoʻoni fakataumuʻa.
- Lea mei hoʻo taukei. “ʻOku ou nofo ʻi he hala ni pea kuó u mamata ki he meʻa ni ʻoku hoko” ʻoku mālohi ange ia ʻi ha ngaahi fika naʻa ke lau ʻi he ʻinitaneti.
- ʻOku ʻikai fiemaʻu ke ke poto. Ko koe ko ha tokotaha nofo. Ko ia ʻoku feʻunga ai koe.
- ʻOku sai pe ke manavahē. ʻOku pehē e tokotaha kotoa ʻi he fuofua taimi. Kei mānava, lea māmālie, pea lea ʻa e meʻa naʻa ke haʻu ke lea ki ai.
- ʻOmi ha ngaahi tatau. Kapau ʻoku ʻi ai haʻo fakamatala tohi, ʻomi ha ngaahi tatau lahiange ki he kau mēmipa komiti mo e kalake.
- ʻOku lava ke ke fai e ongo meʻa. ʻOku lava ke ke fakahū ha fakamoʻoni tohi pea lea foki fakafoʻituitui. ʻOku ʻalu e ongo meʻa ki he lekooti.
- ʻOmi ha kaungāmeʻa. ʻAlu mo ha taha kehe ʻoku ne fakasiʻisiʻi e ilifia ʻo e taukei, pea ko e leʻo ʻe ua ki he meʻa tatau ʻoku mamafa ange ia ʻi he taha.
Ko e hā ʻoku hoko hili hoʻo fakamoʻoni?
Ko hoʻo fakamoʻoni ʻoku hoko ia ko e konga ʻo e lekooti fakafonua faka-ʻōfisi. Ki he ngaahi fanongonongo Fale Alea, ko e fakamoʻoni ʻoku fakahā ʻi he ʻinitaneti pea ʻoku lava ke maʻu ʻe ha taha. ʻOku lau ia ʻe he kau mēmipa komiti mo honau kau ngāue ko e konga ʻo e founga fai tuʻutuʻuni.
Ko e ngaahi tuʻutuʻuni ʻoku ʻikai angamaheni ke fai ʻi he fakataha tatau ʻoku fanongo ai e fakamoʻoni. ʻOku ʻave taimi e founga. ʻE lava ke ongona ko e meʻa fakahohaʻa — ka ko ho leʻo ʻoku ʻi he lekooti, pea ʻoku mahuʻinga e ngaahi lekooti ʻi he taimi ʻoku sivi, tangi, pe toe vakai ai e ngaahi tuʻutuʻuni.
Muimui. Kapau ʻoku ke fie ʻilo pe ko e hā naʻe hoko, vakai ki he ngaahi miniti fakataha (ʻoku angamaheni ke fakahā ʻi loto ʻi he uike siʻi) pe fetuʻutaki ki he kalake komiti.
Ngaahi maʻuʻanga tokoni lahiange
Kiti Tohi Tohi Ngaahi Meʻangāue ʻa e ʻApisā Ko Hoʻo Totonu ke ʻIlo
ʻOku ʻi ai haʻo fehuʻi fekauʻaki mo ha fanongonongo pe founga makehe? Īmeili mai — te mau feinga ke tokoni.